Ανακοίνωση για την αλίευση και διακίνηση ειδών καρχαριών και σαλαχιών

Με αφορμή τα πρόσφατα και αλλεπάλληλα περιστατικά αλίευσης προστατευόμενων καρχαριοειδών, που έχουν δημοσιευθεί σε ηλεκτρονικά μέσα και δίκτυα, και τα οποία χαρακτηρίστηκαν δυστυχώς από απαράδεκτες συμπεριφορές κακοποίησης και εξευτελισμού των ζώων, θα θέλαμε να δώσουμε μερικές ουσιαστικές πληροφορίες για τους χαρισματικούς αυτούς οργανισμούς που αποτελούν μοναδικά και απαραίτητα στοιχεία των θαλάσσιων οικοσυστημάτων.

 

Οι καρχαρίες και τα σαλάχια έχουν παρουσία στις θάλασσες του πλανήτη μας εδώ και σχεδόν μισό δισεκατομμύριο χρόνια, με περισσότερα από 1,250 αρτίγονα είδη. Ανήκουν στην κατηγορία των χονδριχθύων, ψαριών των οποίων ο σκελετός αποτελείται αποκλειστικά από χόνδρινο ιστό. Η ποικιλομορφία αυτών των οργανισμών είναι τεράστια καθώς περιλαμβάνουν από είδη μεγέθους μερικών εκατοστών, μέχρι και το μεγαλύτερο ψάρι των ωκεανών, τον εντυπωσιακό φαλαινοκαρχαρία (Rhincodon typus), που ξεπερνάει σε μήκος τα 14 μέτρα και τρέφεται σχεδόν αποκλειστικά με πλαγκτόν. Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό αρκετών καρχαριοειδών είναι πως γεννούν ζωντανά μικρά, (μία διαδικασία που λέγεται ωοζωοτοκία), καθώς τα αυγά τους μένουν μέσα στο σώμα τους μέχρι και να εκκολαφθούν και τελικά βγαίνουν μικρά, πλήρως λειτουργικά όπως των ζωοτόκων θηλαστικών.
Δυστυχώς τόσο οι καρχαρίες, όσο και τα σαλάχια είναι ιδιαίτερα παρεξηγημένα στις αντιλήψεις του κοινού, και σήμερα οι πληθυσμοί τους βρίσκονται σε πολύ κρίσιμη κατάσταση διατήρησης, κυρίως λόγω ανθρωπογενών απειλών και πιέσεων. Στις ελληνικές θάλασσες 11 τουλάχιστον από τα 35 είδη (από το σύνολο των 47 της Μεσογείου) που βρίσκουν ακόμα καταφύγιο, έχουν χαρακτηριστεί ως απειλούμενα με εξαφάνιση στο Κόκκινο Βιβλίο της IUCN, της Διεθνούς Ένωσης για την Προστασία της Φύσης (4 καταγράφονται ως Κρισίμως Κινδυνεύοντα, 3 ως Κινδυνεύοντα και 4 ως Τρωτά). Δυστυχώς οι σύγχρονες αφηγήσεις των μέσων ενημέρωσης και του κινηματογράφου έχουν προσδώσει εντελώς ανεύθυνα έναν απόλυτα αρνητικό χαρακτήρα στους καρχαρίες, προωθώντας αβάσιμα και ατεκμηρίωτα τη δήθεν επικινδυνότητα των μοναδικών κυνηγών των ωκεανών. Η πραγματικότητα είναι όμως εντελώς ανεστραμμένη: Κάθε χρόνο οι θανατηφόρες επιθέσεις καρχαριών σε ανθρώπους μετά βίας αγγίζουν τις 5 με 10 διεθνώς, ενώ πρόσφατες έρευνες έχουν δείξει ότι περισσότεροι από 100.000.000 καρχαρίες θανατώνονται από ανθρώπινες δραστηριότητες. Ακόμα πιο απογοητευτικό είναι το γεγονός, πως ένα τεράστιο ποσοστό από τον παραπάνω αριθμό οφείλεται στην εσκεμμένη αφαίρεση μόνο των πτερυγίων των ζώων, που αποτελεί εκλεκτό έδεσμα για την ασιατική κουζίνα. Αυτή όμως η μη βιώσιμη και καταστρεπτική αλιευτική πρακτική έχει οδηγήσει σε τεράστια μείωση, αν όχι στην κατάρρευση, τους πληθυσμούς πολλών ειδών καρχαριών.
Η σημασία των χονδριχθύων για τα θαλάσσια οικοσυστήματα είναι τεράστια. Τα περισσότερα είδη καρχαριών και κάποια σαλάχια αποτελούν κορυφαίους θηρευτές και επιτελούν σημαντική λειτουργία στα θαλάσσια τροφικά πλέγματα. Κοινά χαρακτηριστικά των ειδών αυτών είναι οι χαμηλοί ρυθμοί αναπαραγωγής κυρίως λόγω αργής ανάπτυξης και σεξουαλικής ωρίμανσης και χαμηλής γονιμότητας. Παράλληλα έχει παρατηρηθεί ότι υπάρχει μεγάλη συσχέτιση μεταξύ του αριθμού των μικρών που γεννιόνται σε σχέση με το μέγεθος της βιομάζας που βρίσκεται σε αναπαραγωγική/ώριμη ηλικία. Άλλο κοινό χαρακτηριστικό είναι οι πολύπλοκες χωρικές σχέσεις και δομές εντός των πληθυσμών των ειδών, τόσο σε επίπεδο φύλου όσο και εξ αιτίας της εκτεταμένης κινητικότητας των ατόμων λόγω της μετανάστευσης τους (highly migratory species). Η οικοσυστημική δε προσέγγιση είναι απαραίτητη προκειμένου να κατανοήσει κανείς το ρόλο και την αξία αυτών των ειδών, και οι συσσωρευτικές επιπτώσεις της ανεύθυνης/παράνομης και καταστρεπτικής αλιείας, της ρύπανσης, και της υποβάθμισης των θαλάσσιων ενδιαιτημάτων προκαλούν σημαντικές αλλαγές στην αφθονία, τη δομή και τα βιολογικά χαρακτηριστικά των πληθυσμών τους. Ειδικά οι επιπτώσεις της αλιείας, η οποία στοχεύει στα μεγαλύτερα και ώριμα άτομα των πληθυσμών, αλλά και σε μεγαλόσωμα είδη έχει οδηγήσει σε μη βιώσιμα επίπεδα την αλιευτική παραγωγή, με ορατό πλέον τον κίνδυνο της κατάρρευσης πολλών πληθυσμών, ειδικά στη Μεσόγειο, όπου οι πιέσεις είναι τεράστιες.
Η προστασία των καρχαριών και σαλαχιών στηρίζεται σε μια σειρά νομοθετημάτων, κυρωμένων διεθνών συμφωνιών, συνθηκών και ευρωπαϊκών οδηγιών τα οποία η χώρα μας έχει την υποχρέωση να σέβεται και να εφαρμόζει. Σε εθνικό επίπεδο σημαντικότερη σχετική νομοθεσία είναι το Π.Δ. 67/1981, «Περί προστασίας της αυτοφυούς χλωρίδας και άγριας πανίδας», σύμφωνα με το οποίο τέσσερα είδη καρχαριών και σαλαχιών (Γκρίζος, ή Εξαβράγχιος (Hexanchus griseus), Επταβράγχιος καρχαρίας (Heptranchias perlo), Μουδιάστρα (Torpedo nobiliana) και διαβολόψαρο (Mobula mobular)) έχουν χαρακτηριστεί ως προστατευόμενα, και ρητά «απαγορεύεται αυστηρά ο φόνος, η απόπειρα φόνου, η κακοποίηση, ο τραυματισμός, η πρόκληση βλάβης, η κατοχή, η σύλληψη, η ταρίχευση, η αγορά, η πώληση, η μετακίνηση και η εξαγωγή τους». Εκτός αυτού του Π.Δ. η χώρα μας έχει κυρώσει μια σειρά συνθηκών που προβλέπουν την προστασία τους όπως οι Συμβάσεις της Βαρκελώνης, της Βέρνης και της Βόννης, η Συνθήκη των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσαςη Σύμβαση CITES (Σύμβαση για το Διεθνές Εμπόριο των Απειλούμενων με Εξαφάνιση Ειδών), καθώς και ο Κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 43/2014 του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ειδικά οι συμβάσεις της Βαρκελώνης (για την προστασία της Μεσογείου Θάλασσας) και της Βέρνης (για τη διατήρηση της άγριας ζωής και του φυσικού περιβάλλοντος της Ευρώπης), περιλαμβάνουν στα παραρτήματά τους αρκετά είδη καρχαριών/σαλαχιών και είναι δεσμευτικές για τις χώρες που τις έχουν κυρώσει. Τέλος στα πλαίσια της Συνθήκης της Βαρκελώνης και με την ευθύνη του RAC-SPA του MAP/UNEP έχει καταρτιστεί το Σχέδιο Δράσης για τη διατήρηση των χονδριχθύων της Μεσογείου. Πολύ πρόσφατα δημοσιεύθηκε και κοινοποιήθηκε στις αρμόδιες τοπικές και περιφερειακές αρχές της χώρας μας μία απόφαση της Γενικής Διεύθυνσης Βιώσιμης Αλιείας του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, με την οποία ζητάει την πλήρη εφαρμογή της απαγόρευσης διακίνησης (και φυσικά αλίευσης) συγκεκριμένων ειδών καρχαριών και σαλαχιών από τις αρμόδιες αρχές, σύμφωνα με τις υποχρεώσεις της χώρας που απορρέουν από τις συστάσεις της GFCM (Γενική Επιτροπή Αλιείας για τη Μεσόγειο), που περιλαμβάνονται στο Παράρτημα ΙΙ του Πρωτοκόλλου της Σύμβασης της Βαρκελώνης. Σύμφωνα με αυτή την απόφαση 24 συνολικά είδη καρχαριών και σαλαχιών «απαγορεύεται να διατηρούνται επί του σκάφους, να μεταφορτώνονται, να εκφορτώνονται, να μεταφέρονται, να αποθηκεύονται, να πωλούνται, να εκτίθενται ή να διατίθενται προς πώληση. Στο μέτρο του δυνατού, τα αλιευτικά σκάφη που έχουν αλιεύσει παρεμπιπτόντως καρχαρίες και σελάχια των ειδών, που περιλαμβάνονται στο Παράρτημα ΙΙ του Πρωτοκόλλου της Σύμβασης της Βαρκελώνης, πρέπει να τα ελευθερώνουν αμέσως ζωντανά και χωρίς τραυματισμούς». Η απόφαση συνοδεύεται από έναν οδηγό αναγνώρισης των παραπάνω ειδών, ώστε να αποφεύγεται και πρακτικά η σύλληψη και διακίνησή τους από επαγγελματίες και ερασιτέχνες αλιείς.
Η iSea, περιβαλλοντική οργάνωση για την προστασία των υδάτινων οικοσυστημάτων, χαιρετίζει θερμά την παραπάνω απόφαση της Γενικής Διεύθυνσης Βιώσιμης Αλιείας. Παράλληλα όμως θα θέλαμε να παρατηρήσουμε ότι ο οδηγός αναγνώρισης που παρατίθεται μέσω διαδικτύου, περιλαμβάνει λανθασμένες και ανακριβείς πληροφορίες, ειδικά για το καθεστώς προστασίας του Επταβράγχιου καρχαρία (Heptranchias perlo), για τον οποίο αναφέρει ότι επιτρέπεται η αλίευση, εκφόρτωση και εμπορία του, ενώ ρητώς περιλαμβάνεται στα προστατευόμενα είδη του Π.Δ. 67/1981.
Πέρα από την παραπάνω παράλειψη η απόφαση αυτή έρχεται σε μία κρίσιμη περίοδο όπου οι πιέσεις προς τους καρχαρίες και τα σαλάχια έχουν ενταθεί σημαντικά και είδη τα οποία προστατεύονται αυστηρά από τη νομοθεσία παρανόμως καταλήγουν κυριολεκτικά «στο πιάτο» των καταναλωτών. Η ουσιαστική λοιπόν ενημέρωση του κοινού, των αλιέων αλλά και των μεσαζόντων στις διαδικασίες εμπορίας, μεταποίησης και πώλησης είναι ιδιαίτερα σημαντική. Αποτελεί λύση για να αποφύγουμε την κατάρρευση ειδών, τα οποία μέχρι πολύ πρόσφατα ευημερούσαν και με τα οποία εν τέλει μοιραζόμαστε επί ίσοις όροις το φυσικό περιβάλλον, το κοινό μας σπίτι. Πέρα λοιπόν από την ευθύνη των αρμόδιων ελεγκτικών αρχών να εφαρμόσουν την κείμενη νομοθεσία, είναι στο χέρι όλων μας να επιβάλλουμε τις βιώσιμες πρακτικές αλιείας, ώστε οι πολύτιμοι αυτοί πόροι να διατηρηθούν και για τις επόμενες γενιές.
Περισσότερες πληροφορίες και οδηγούς για τους καρχαρίες και τα σαλάχια που ζουν στις ελληνικές θάλασσες μπορείτε να βρείτε στο site του WWF Ελλάς, και στο siteτου Ελληνικού Παρατηρητηρίου Βιοποικιλότητας.