Ο φόβος που πουλάει καλύτερα από την αλήθεια

Καρχαρίες, μέδουσες, λαγοκέφαλοι κι ότι άλλο προκύψει στις ελληνικές θάλασσες!

Τις τελευταίες εβδομάδες παρακολουθούμε για ακόμα μια χρονιά ένα νέο κύμα τρομολαγνείας γύρω από τις ελληνικές θάλασσες. Μέδουσες, καρχαρίες και λαγοκέφαλοι παρουσιάζονται από μερίδα των μέσων ενημέρωσης, αυτοαποκαλούμενους «ειδικούς», youtubers, ακόμη κι επιστήμονες ως μια διαρκής απειλή για τους λουόμενους. Ως είδη που τώρα εμφανίστηκαν, εξαπλώνονται, αυξάνονται και διάφορες άλλες ανακρίβειες που αφενός συνδέονται με ανυπόστατους κινδύνους, αφετέρου γίνονται πιστευτές όταν προέρχονται από αυτοαποκαλούμενους «ειδικούς» στα πάντα.

Η πραγματικότητα όμως δεν είναι τόσο βολική για τα clicks και τα likes!

Μέδουσες

Οι ελληνικές θάλασσες δεν έχουν μετατραπεί ξαφνικά σε επικίνδυνα νερά. Οι μέδουσες αποτελούν διαχρονικό και φυσικό στοιχείο των θαλάσσιων οικοσυστημάτων της Μεσογείου. Εξάρσεις πληθυσμών καταγράφονται εδώ και δεκαετίες, με σχετικές αναφορές ήδη από τη δεκαετία του 1960. Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι γιατί υπάρχουν μέδουσες, αλλά αν τα φαινόμενα αυτά γίνονται συχνότερα ή διαρκούν περισσότερο και πώς συνδέονται με την κλιματική κρίση, την υπεραλίευση και τη ρύπανση των θαλασσών μας.

Αντί να ανοίγουμε αυτή τη συζήτηση και να αναλαμβάνουμε δράση για τη συλλογή των απαραίτητων διαχρονικών στοιχείων, επιλέγουμε να συζητάμε για δίχτυα στις παραλίες και να καλλιεργούμε πανικό.

Καρχαρίες

Ανάλογη είναι η κατάσταση με τους καρχαρίες. Κυκλοφορούν ανυπόστατοι χάρτες και δημοσιεύματα που παρουσιάζουν δήθεν «hotspots καρχαριών» στην Ελλάδα, δημιουργώντας λανθασμένες εντυπώσεις και φόβο στο κοινό. Την ίδια στιγμή, οι πληθυσμοί πολλών ειδών καρχαριών και σαλαχιών στη Μεσόγειο έχουν υποστεί δραματικές μειώσεις τις τελευταίες δεκαετίες. Αντί να συζητάμε πώς θα αναστρέψουμε αυτή την κατάρρευση και πώς θα διατηρήσουμε υγιή θαλάσσια οικοσυστήματα, αναπαράγουμε ιστορίες φόβου, αμφιλεγόμενες ή ανεπαρκώς τεκμηριωμένες αναφορές παλαιών περιστατικών και σενάρια που δεν αντανακλούν τη σημερινή πραγματικότητα.

Η κατανομή των ειδών αυτών δεν βασίζεται στα βίντεο των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης, τα οποία αποτελούν σταγόνα στον ωκεανό μπροστά στους καρχαρίες που αλιεύονται κι εκφορτώνονται καθημερινά στα λιμάνια και τις ιχθυόσκαλες της χώρας, χωρίς να γίνονται viral.

Ακόμη και με την αστραπιαία διάδοση ενός καρχαρία σε βίντεο, η αλήθεια είναι ότι οι αλληλεπιδράσεις ανθρώπων και καρχαριών στις ελληνικές θάλασσες παραμένουν εξαιρετικά σπάνιες και σαφώς λιγότερες από το παρελθόν με βάση επιστημονική δημοσίευση του Πανεπιστημίου Πατρών. Σήμερα, όμως, κάθε εμφάνιση ενός ζώου καταγράφεται, αναπαράγεται και διογκώνεται μέσα από τα κοινωνικά δίκτυα και τον συνεχή κύκλο ειδήσεων.

Λαγοκέφαλοι

Και τώρα βρισκόμαστε μπροστά σε έναν ακόμη ηθικό πανικό: τον λαγοκέφαλο.

Η πρώτη καταγραφή λαγοκέφαλων έχει επιβεβαιωθεί στα ελληνικά νερά από το 2005 και πλέον έχουν επεκταθεί σε όλη την επικράτεια. Κι ενώ τα προηγούμενα χρόνια διαπραγματευόμασταν εάν είναι επικίνδυνη η κατανάλωσή του κι επιμέναμε στην τοξικότητά τους για να μη θρηνήσουμε θύματα, φέτος έγιναν τα δαγκώματά τους αυτά που εγκυμονούν κινδύνους για τον άνθρωπο!

Παρά τους δραματικούς τίτλους, δεν υπάρχουν τεκμηριωμένα στοιχεία που να δικαιολογούν την εικόνα ενός ζώου που επιτίθεται απρόκλητα σε λουόμενους. Αντιθέτως, υπάρχουν βίντεο ανθρώπων, ακόμη και με μικρά παιδιά, να χαϊδεύουν λαγοκέφαλους και να παίζουν μαζί τους. Περιστατικά που ακόμη κι αν κατέληξαν σε δάγκωμα (από τους λαγοκέφαλους) δεν μπορούν να χαρακτηρίζονται επιθέσεις, αλλά παρενόχληση της άγριας ζωής.

Αντί να συζητάμε σοβαρά για την εξάπλωση των ξενικών ειδών, τις επιπτώσεις τους στα οικοσυστήματα και την ανάγκη μιας ενιαίας εθνικής στρατηγικής διαχείρισης, η δημόσια συζήτηση για ακόμα μια φορά εξαντλείται σε κραυγές, υπεραπλούστευσης κι επικοινωνιακά πυροτεχνήματα.

Οι λύσεις είναι γνωστές κι απαιτούν επιστημονική τεκμηρίωση, μακροχρόνιο σχεδιασμό και πολιτική βούληση. Χρειαζόμαστε υγιή θαλάσσια οικοσυστήματα, προστασία της βιοποικιλότητας, ανάκαμψη των θηρευτών και των φυσικών μηχανισμών ισορροπίας των οικοσυστημάτων. Χρειαζόμαστε μείωση των πιέσεων που ασκούμε καθημερινά στις θάλασσες.

Τα οικοσυστήματα διαθέτουν μηχανισμούς προσαρμογής και ισορροπίας. Ο άνθρωπος, αντίθετα, αποτελεί συχνά τον βασικό παράγοντα αποσταθεροποίησης. Και όσο αρνούμαστε να το αναγνωρίσουμε, θα συνεχίζουμε να αντιμετωπίζουμε τα συμπτώματα αντί για τις αιτίες.

Στην Ελλάδα και τη Μεσόγειο υπάρχουν φορείς, ερευνητές κι οργανώσεις που εργάζονται εδώ και χρόνια προς αυτή την κατεύθυνση. Αυτές οι προσπάθειες σπάνια γίνονται πρωτοσέλιδα προς την ορθή ενημέρωση των πολιτών. Αντίθετα, προβάλλονται εικόνες φόβου, που θα οδηγήσουν σίγουρα στα επιθυμητά κλικ, προβολές και δημοσιότητα.

Οι δημοσιογράφοι και τα μέσα τους έχουν ευθύνη. Το ίδιο και οι ειδικοί έχουν ευθύνη να τοποθετούνται δημόσια με ψυχραιμία, ακρίβεια και μόνο για ζητήματα στα οποία διαθέτουν πραγματική εξειδίκευση. Το ίδιο ισχύει και για όσους αυτοπαρουσιάζονται ως ειδικοί στα κοινωνικά δίκτυα και τις διαδικτυακές πλατφόρμες. Ως περιβαλλοντική οργάνωση που δραστηριοποιείται για την προστασία της θάλασσας, αισθανόμαστε την υποχρέωση να το πούμε ξεκάθαρα:

Η κινδυνολογία δεν προστατεύει τους πολίτες. Δεν προστατεύει τη βιοποικιλότητα. Δεν προστατεύει τη θάλασσα.

Αντίθετα, αποπροσανατολίζει τη δημόσια συζήτηση από τα πραγματικά προβλήματα: την κλιματική κρίση, τη ρύπανση, την υπεραλίευση, την απώλεια βιοποικιλότητας και την ανάγκη ουσιαστικής διαχείρισης των θαλάσσιων οικοσυστημάτων.

Ξεκινάμε λοιπόν μια σειρά συνεντεύξεων με επιστήμονες κι επαγγελματίες της περιβαλλοντικής προστασίας, ώστε να ακουστούν οι ειδικές και τεκμηριωμένες φωνές που ασχολούνται συστηματικά και ουσιαστικά με αυτά τα θέματα. Προσπαθώντας να ενημερώσουμε υπέυθυνα και παράλληλα να δώσουμε πρόσβαση σε αξιόπιστες πηγές γνώσεις.