Έχουν αυξηθεί τελικά οι καρχαρίες στις ελληνικές θάλασσες;
Με βάση τα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα, δεν υπάρχουν ενδείξεις ότι οι πληθυσμοί των καρχαριών στην Ελλάδα παρουσιάζουν την παραμικρή αύξηση. Αντίθετα, τα πιο πρόσφατα δεδομένα δείχνουν ξεκάθαρα σημαντική μείωση των πληθυσμών των καρχαριών και των σαλαχιών κατά τα τελευταία 50 χρόνια, όπως αποτυπώνεται στον ανανεωμένο Κόκκινο Κατάλογο. Βρείτε περισσότερα εδώ: https://redlist.necca.gov.gr/ κι εδώ: https://isea.com.gr/el/kokkinos-synagermos-gia-toys-karcharies-kai-ta-salachia-stin-ellada/
Η πρόσφατη αύξηση των θεάσεων οφείλεται κυρίως στη σημαντική βελτίωση της δυνατότητας καταγραφής και διάδοσης πληροφοριών μέσω κινητών τηλεφώνων, drones και κοινωνικών δικτύων. Έτσι, περιστατικά που παλαιότερα θα παρέμεναν γνωστά μόνο σε ψαράδες ή κατοίκους μιας περιοχής, σήμερα γίνονται πανελλαδική είδηση μέσα σε λίγες ώρες. Εμείς σαν iSea έχουμε καταγεγραμμένα περιστατικά καρχαριών κοντά στην ακτή τα τελευταία 10 χρόνια, ενώ η πρόσφατη μελέτη του Παν. Πατρών δείχνει πως τέτοια περιστατικά ήταν κοινά ήδη από πριν το 1960. Βρείτε τη μελέτη εδώ: https://www.mdpi.com/2076-2615/12/24/3575
Επιπλέον, όλα τα είδη καρχαριών που εντοπίζονται αυτές τις ημέρες αποτελούν γνωστούς κατοίκους των ελληνικών θαλασσών, για περισσότερα από 500 χρόνια (ο γλαυκοκαρχαρίας περιγράφεται από τον Αριστοτέλη) ενώ, αντίθετα, γνωρίζουμε ότι ορισμένα είδη που καταγράφονταν στο παρελθόν σήμερα έχουν γίνει εξαιρετικά σπάνια ή έχουν εξαφανιστεί από τις ελληνικές θάλασσες.
Γιατί βλέπουμε καρχαρίες κοντά στις ακτές;
Οι πρόσφατες εμφανίσεις γλαυκοκαρχαριών στον Κορινθιακό και στον Σαρωνικό παρουσιάστηκαν και πάλι ως κάτι πρωτοφανές. Ωστόσο, οι γλαυκοκαρχαρίες αποτελούν φυσικούς κατοίκους της Μεσογείου, των ελληνικών θαλασσών και του Κορινθιακού Κόλπου, επομένως η παρουσία τους κοντά στις ακτές δεν είναι απαραίτητα ασυνήθιστη.
Οι λόγοι μπορεί να σχετίζονται με την αναπαραγωγή, την αναζήτηση τροφής, τις μετακινήσεις των θηραμάτων τους ή τοπικές περιβαλλοντικές συνθήκες. Παρά τις συχνές αναφορές στην κλιματική αλλαγή, δεν υπάρχει μέχρι σήμερα κανένα απολύτως επιστημονικό κείμενο που να τεκμηριώνει τη συσχέτιση μεταξύ των πρόσφατων εμφανίσεων και της αύξησης της θερμοκρασίας της θάλασσας.
Τέλος, σύμφωνα με μελέτη του Πανεπιστημίου Πατρών, οι καταγραφές καρχαριών από τον τοπικό Τύπο που περιλαμβάνουν και θεάσεις κοντά στις ακτές αυξάνονταν σταδιακά έως το 1969. Από εκεί και πέρα, οι αναφορές μειώνονται σημαντικά, ενώ οι μεγάλοι καρχαρίες εμφανίζονται πολύ συχνότερα στις παλαιότερες καταγραφές και στη συνέχεια παρουσιάζουν σταδιακή μείωση. Βρείτε τη μελέτη εδώ: https://www.mdpi.com/2076-2615/12/24/3575
Είναι τα είδη καρχαριών που γίνονται «διάσημα» τα πιο συχνά στις ελληνικές θάλασσες;
Τα περισσότερα πρόσφατα περιστατικά που διαδόθηκαν στα Μέσα αφορούν γλαυκοκαρχαρίες. Υπάρχουν επίσης ορισμένες καταγραφές ρυγχοκαρχαριών σε πιο ανοιχτά νερά.
Παρ’ όλα αυτά, στον δημόσιο διάλογο η λέξη «καρχαρίας» χρησιμοποιείται συνήθως χωρίς αναφορά στο είδος, δημιουργώντας την εσφαλμένη εντύπωση ότι όλα τα είδη είναι ένα. Η σωστή αναγνώριση του είδους είναι απαραίτητη για την επιστημονική αξιολόγηση κάθε περιστατικού.
Ωστόσο, είναι πολύ σημαντικό να τονιστεί ότι ορισμένοι χάρτες που κυκλοφορούν ή η εικόνα που δημιουργείται από ορισμένα δημοσιεύματα δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα. Καθημερινά εκφορτώνονται στις ελληνικές ιχθυόσκαλες πολλά άτομα και πολλά διαφορετικά είδη καρχαριών που δεν αποτυπώνονται πουθενά από λουόμενους ή περαστικούς.
Ούτε λοιπόν ο γλαυκοκαρχαρίας, ούτε ο ρυγχοκαρχαρίας συγκαταλέγονται στα συνηθέστερα είδη που απαντώνται στις ελληνικές θάλασσες. Σύμφωνα με την πιο πρόσφατη κι επικαιροποιημένη μελέτη για την κατανομή των καρχαριών και των σαλαχιών στην Ελλάδα, τα συχνότερα είδη καρχαριών είναι τα σκυλάκια ή γατάκια και οι γαλέοι, ενώ οι γλαυκοκαρχαρίες και οι ρυγχοκαρχαρίες δε βρίσκονται καν μεταξύ των δέκα συχνότερων ειδών.
Συνεπώς, η ορθή ερμηνεία των δεδομένων είναι εξίσου σημαντική με τη συλλογή τους. Διαφορετικά, υπάρχει ο κίνδυνος εξαγωγής λανθασμένων συμπερασμάτων και δημιουργίας αδικαιολόγητης ανησυχίας ή ακόμη και πανικού.
Πόσο αξιόπιστος είναι κάθε χάρτης εμφανίσεων καρχαριών που κυκλοφορεί;
Η αξιοπιστία των χαρτών εμφανίσεων καρχαριών εξαρτάται άμεσα από την ποιότητα και την προέλευση των δεδομένων στα οποία βασίζονται. Όταν οι καταγραφές προέρχονται από επιβεβαιωμένες επιστημονικές παρατηρήσεις και συνοδεύονται από επαρκή τεκμηρίωση, μπορούν να αποτελέσουν ένα ιδιαίτερα χρήσιμο εργαλείο. Ωστόσο, ακόμη και τότε απαιτείται προσεκτική ερμηνεία των δεδομένων. Συνεπώς, οι χάρτες που κυκλοφορούν σε καμία περίπτωση δεν αποτυπώνουν τη συνολική πραγματικότητα, για αυτό τον σκοπό έχουμε ετοιμάσει χάρτες ειδικούς για κάθε είδος, έχουν πολύ μεγάλη λεπτομέρεια και βασίζονται αποκλειστικά και μόνο σε τεκμηριωμένες θεάσεις. Βρείτε τους χάρτες εδώ: https://isea.com.gr/wp-content/uploads/isea-documents/sharks-and-rays/Maps-Distribution-of-Chondrichthyans-%20in-the-Greek-Seas-1942-2024.pdf
Εάν βασιστούμε αποκλειστικά σε χάρτες θεάσεων που προκύπτουν από αναφορές πολιτών, όπως αυτοί που διακινούνται στα ΜΜΕ, προκειμένου να τεκμηριώσουμε την παρουσία, την αφθονία ή την κατανομή των ειδών, τότε βλέπουμε μόνο ένα μικρό μέρος της πραγματικής εικόνας. Καθημερινά εκφορτώνονται καρχαρίες και σαλάχια σε ιχθυόσκαλες και λιμάνια σε ολόκληρη τη χώρα, γεγονός που αποτυπώνει μια πολύ διαφορετική πραγματικότητα από αυτήν που παρουσιάζεται μέσω των περιστασιακών θεάσεων.
Για παράδειγμα, τα δύο είδη που απασχολούν περισσότερο τη δημοσιότητα τις τελευταίες ημέρες και γίνονται αντιληπτά ανάμεσα στα κοινά είδη αποτελούν ένα εξαιρετικά μικρό ποσοστό της συνολικής ποικιλότητας καρχαριών που απαντάται στις ελληνικές θάλασσες. Χαρακτηριστικά, συστηματική μελέτη της iSea στο Βόρειο Αιγαίο έδειξε ότι μέσα σε μόλις έναν χρόνο εκφορτώθηκαν περίπου 543 τόνοι καρχαριών και σαλαχιών σε τέσσερις μόνο ιχθυόσκαλες και τέσσερα λιμάνια. Το μέγεθος αυτό δείχνει πόσο περιορισμένη είναι η εικόνα που προκύπτει αποκλειστικά από τις θεάσεις. Βρείτε τη μελέτη εδώ: https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S096456912100226X
Συνεπώς, τέτοιοι χάρτες αποτυπώνουν μόνο ένα μικρό τμήμα της πραγματικότητας και συχνά οδηγούν σε λανθασμένα συμπεράσματα όταν παρουσιάζονται χωρίς το απαραίτητο επιστημονικό πλαίσιο. Το κοινό, που εύλογα δεν διαθέτει εξειδικευμένες γνώσεις για την ερμηνεία τέτοιων δεδομένων, μπορεί εύκολα να οδηγηθεί σε εσφαλμένες αντιλήψεις σχετικά με την αφθονία ή την κατανομή των ειδών. Παρόμοια φαινόμενα έχουν παρατηρηθεί και στο παρελθόν με τις μέδουσες, όπου η υπερερμηνεία δεδομένων πολιτών οδήγησε σε υπερβολική ανησυχία και σε δαπανηρές παρεμβάσεις χωρίς επαρκή επιστημονική τεκμηρίωση.
Επιπλέον, η αξιοπιστία ενός χάρτη εξαρτάται κι από την επιστημονική κατάρτιση των ανθρώπων που τον διαχειρίζονται. Έχουν ήδη εντοπιστεί περιπτώσεις λανθασμένων αναγνωρίσεων ειδών, αλλά και αναφορές παρουσίας ειδών σε περιοχές όπου η εμφάνισή τους θεωρείται εξαιρετικά απίθανη ή δεν μπορεί να επιβεβαιωθεί με τα διαθέσιμα στοιχεία.
Τέλος, μια φωτογραφία ή ένα βίντεο δεν αρκούν πάντοτε για την αξιόπιστη τεκμηρίωση μιας καταγραφής. Ιδιαίτερα σήμερα, με τη ραγδαία ανάπτυξη εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης και ψηφιακής επεξεργασίας εικόνας, απαιτείται αυξημένη προσοχή και διαδικασία επαλήθευσης πριν από την αποδοχή μιας καταγραφής ως έγκυρης. Όταν λοιπόν οι χάρτες βασίζονται σε ανεπιβεβαίωτες αναφορές ή δημοσιεύματα, υπάρχει σοβαρός κίνδυνος να δημιουργούν στρεβλή εικόνα για την πραγματική κατανομή και αφθονία των ειδών.
Ποιος είναι ο σημαντικότερος παράγοντας που επηρεάζει τους καρχαρίες;
Αν και η κλιματική κρίση ενδέχεται να επηρεάζει την κατανομή ορισμένων ειδών, η παρεμπίπτουσα αλιεία αποτελεί μακράν τη σημαντικότερη και καλύτερα τεκμηριωμένη απειλή για τους καρχαρίες και τα σαλάχια της Μεσογείου. Η θνησιμότητα που προκαλείται από αλιευτικά εργαλεία αποτελεί ξεκάθαρα τον βασικότερο παράγοντα μείωσης των πληθυσμών τους.
Παράλληλα, η παράκτια ανάπτυξη, η υποβάθμιση των ενδιαιτημάτων και η θαλάσσια ρύπανση ενδέχεται επίσης να αποτελούν σημαντικές απειλές, ενδεχομένως σε ορισμένες περιπτώσεις και δυνητικά σημαντικότερες από την παρεμπίπτουσα αλίευση. Ωστόσο, για αρκετές από αυτές τις πιέσεις εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικά κενά γνώσης και περιορισμένα επιστημονικά δεδομένα με αποτέλεσμα να μην μπορούμε να τα ποσοστικόποιήσουμε.
Όσον αφορά την αύξηση της θερμοκρασίας των θαλασσών, μέχρι σήμερα δεν υπάρχουν στοιχεία που να τεκμηριώνουν σύνδεση μεταξύ των πρόσφατων εμφανίσεων καρχαριών στις ελληνικές ακτές και της κλιματικής κρίσης. Τα είδη που καταγράφονται αποτελούν γνωστούς και διαχρονικούς κατοίκους των ελληνικών θαλασσών.
Πώς επηρεάζει η αλιεία τους καρχαρίες στην Ελλάδα;
Η παρεμπίπτουσα αλίευση αποτελεί τον σημαντικότερο παράγοντα θνησιμότητας για πολλά είδη καρχαριών και σαλαχιών στην Ελλάδα. Τα στοιχεία που έχει παρουσιάσει η iSea δείχνουν ότι προστατευόμενα είδη εξακολουθούν να αλιεύονται και, σε ορισμένες περιπτώσεις, να καταλήγουν στην αγορά και στο πιάτο μας (Βρείτε περισσότερα εδώ: https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0308597X19302027 κι εδώ: https://isea.com.gr/el/karcharies-sto-piato-sas-pos-prostateyomena-eidi-karcharion-kai-salachion-vaftizontai-kai-kataligoyn-sto-piato-sas/ )
Παράλληλα, έχουν καταγραφεί επανειλημμένα περιπτώσεις λανθασμένης ή ελλιπούς σήμανσης προϊόντων καρχαριών και σαλαχιών, γεγονός που δυσχεραίνει τόσο την εφαρμογή της νομοθεσίας, όσο και την αποτελεσματική προστασία των ειδών. Η συστηματική παρακολούθηση των εκφορτώσεων δείχνει ότι η αλιευτική πίεση εξακολουθεί να αποτελεί τη σημαντικότερη απειλή για πολλά από τα είδη που απαντώνται στις ελληνικές θάλασσες.
Πόσο καλά γνωρίζουμε τους καρχαρίες της Ελλάδας σήμερα;
Παρά την αυξημένη δημοσιότητα που λαμβάνουν οι καρχαρίες τα τελευταία χρόνια, εξακολουθούμε να γνωρίζουμε σχετικά λίγα για πολλά είδη που απαντώνται στις ελληνικές θάλασσες.
Υπάρχουν σημαντικά κενά γνώσης σχετικά με το μέγεθος των πληθυσμών τους, τις μεταναστευτικές τους διαδρομές, τις περιοχές αναπαραγωγής, τις περιοχές ανάπτυξης των νεαρών ατόμων, καθώς και τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης. Παράλληλα, παραμένουν ελλιπώς κατανοητές οι επιπτώσεις της θαλάσσιας ρύπανσης, της παράκτιας ανάπτυξης και της υποβάθμισης των ενδιαιτημάτων τους.
Η ανάγκη για περισσότερη έρευνα είναι σήμερα μεγαλύτερη από ποτέ, ιδιαίτερα αν ληφθεί υπόψη ότι περισσότερα από τα μισά είδη καρχαριών και σαλαχιών που απαντώνται στην Ελλάδα αντιμετωπίζουν κάποιο επίπεδο κινδύνου εξαφάνισης.
Ποια είναι η οικολογική αξία των καρχαριών;
Οι καρχαρίες αποτελούν κορυφαίους θηρευτές και διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στη διατήρηση της ισορροπίας των θαλάσσιων οικοσυστημάτων. Η παρουσία τους συμβάλλει στη ρύθμιση των πληθυσμών άλλων οργανισμών και στη διατήρηση της δομής και της λειτουργίας των τροφικών πλεγμάτων.
Η ύπαρξη καρχαριών σε ένα θαλάσσιο οικοσύστημα αποτελεί ένδειξη ότι αυτό διαθέτει την απαιτούμενη πολυπλοκότητα και παραγωγικότητα, ώστε να μπορεί να υποστηρίξει κορυφαίους θηρευτές. Με αυτή την έννοια, η παρουσία τους μπορεί να θεωρηθεί αντίστοιχα σημαντική με εκείνη άλλων εμβληματικών θαλάσσιων ειδών, όπως τα δελφίνια.
Η απουσία των καρχαριών μπορεί να οδηγήσει σε σημαντικές οικολογικές μεταβολές, να διαταράξει την ισορροπία των τροφικών πλεγμάτων και, σε βάθος χρόνου, να συμβάλει στην υποβάθμιση ή ακόμη και στην κατάρρευση ευαίσθητων θαλάσσιων οικοτόπων.
Ποιος είναι ο πραγματικός κίνδυνος για τους λουόμενους;
Η διαθέσιμη επιστημονική βιβλιογραφία δείχνει ότι ο κίνδυνος είναι εξαιρετικά χαμηλός και πρακτικά αμελητέος για τον μέσο λουόμενο στην Ελλάδα. Σύμφωνα με την παγκόσμια βάση καταγραφής επιθέσεων καρχαριών (βρείτε την εδώ: https://www.floridamuseum.ufl.edu/shark-attacks/maps/world-interactive/ ), το τελευταίο καταγεγραμμένο περιστατικό στην Ελλάδα, το οποίο μάλιστα δεν ήταν θανατηφόρο, σημειώθηκε το 1980. Συνολικά, καταγράφονται μόλις 8 επιβεβαιωμένες επιθέσεις, όλες πριν από το 1980.
Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι, εξετάζοντας αναλυτικά τα διαθέσιμα στοιχεία, προκύπτουν αμφιβολίες για ορισμένα από τα περιστατικά που περιλαμβάνονται στη βάση δεδομένων, καθώς φαίνεται ότι σε κάποιες περιπτώσεις η απόδοση του περιστατικού σε καρχαρία έγινε χωρίς επαρκή τεκμηρίωση ή αποδεικτικά στοιχεία απλά για να κλείσει η υπόθεση εξαφάνισης ανθρώπων.
Συνεπώς, για τον μέσο λουόμενο στην Ελλάδα, η πιθανότητα αρνητικής αλληλεπίδρασης με καρχαρία είναι πρακτικά αμελητέα. Για λόγους σύγκρισης, κάθε χρόνο περισσότεροι από 370 άνθρωποι χάνουν τη ζωή τους από πνιγμό στη χώρα μας, γεγονός που αναδεικνύει τη μεγάλη διαφορά μεταξύ πραγματικού κι αντιλαμβανόμενου κινδύνου.
Τι πρέπει να κάνει ένας λουόμενος αν δει καρχαρία;
Η ενδεδειγμένη αντίδραση είναι η ψυχραιμία. Ο λουόμενος θα πρέπει να απομακρυνθεί ήρεμα από το νερό, να ενημερώσει τους υπόλοιπους λουόμενους και τις αρμόδιες αρχές και να αποφύγει οποιαδήποτε προσπάθεια προσέγγισης του ζώου για φωτογράφηση ή βιντεοσκόπηση.
Όλα τα καταγεγραμμένα περιστατικά αφορούν διερχόμενα ζώα που δεν επιδεικνύουν επιθετική συμπεριφορά προς τον άνθρωπο. Δεν επιχειρούμε να αγγίξουμε ή να σταματήσουμε το ζώο κι αποφεύγουμε κινήσεις που μπορεί να προκαλέσουν πανικό τόσο σε εμάς και στους γύρω μας, όσο και στα ίδια τα ζώα.
Αυτές είναι οι βασικές οδηγίες που προτείνουν οι αρμόδιοι φορείς και οι επιστημονικοί οργανισμοί σε χώρες όπου καταγράφονται συστηματικά περιστατικά αλληλεπίδρασης ανθρώπων και καρχαριών. Επιπλέον, επικοινωνία με συνεργάτες κι ερευνητές από την Αυστραλία, τη Νότια Αφρική και τις Ηνωμένες Πολιτείες επιβεβαιώνει ότι η ψύχραιμη απομάκρυνση και η αποφυγή οποιασδήποτε προσπάθειας επαφής αποτελούν τη διεθνώς αποδεκτή πρακτική.
Κινδυνεύουμε από τους καρχαρίες;
Τα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα δεν υποστηρίζουν την εικόνα μιας αυξανόμενης απειλής για τους λουόμενους. Αντίθετα, δείχνουν ότι οι καρχαρίες της Ελλάδας αντιμετωπίζουν πολύ σοβαρότερους κινδύνους από την ανθρώπινη δραστηριότητα απ’ ό,τι οι άνθρωποι από αυτούς. Η υπεραλίευση, η παρεμπίπτουσα αλιεία, η υποβάθμιση των ενδιαιτημάτων και η έλλειψη επαρκών δεδομένων αποτελούν σήμερα τις σημαντικότερες προκλήσεις για τη διατήρηση αυτών των εμβληματικών ειδών στις ελληνικές θάλασσες.
Ιδιότητα: Υπεύθυνος Διατήρησης της Περιβαλλοντικής Οργάνωσης iSea, Αντιπρόεδρος της Ομάδας Ειδικών της Διεθνής Ένωσης Προστασίας της Φύσης (IUCN) για τους καρχαρίες και Πρόεδρος της Ευρωπαϊκή Ένωση για τους Καρχαρίες και τα Σαλάχια
Στοιχεία επικοινωνίας: ioannis.giovos@isea.com.gr
